حرفی از آن هزاران

ميان ما و تشيع، هزار راه نرفته باقي است!

137412 — Fri, 18 Dec 2009 17:14:32 GMT

شيعه‌ي حسين(ع) و كسي كه خود را عزادار سيدالشهدا مي‌داند، از پيشواي خود چه آموخته است؟

بسيار ساده‌انديشي و خوش‌بيني است كه گمان كنيم با چند روز لباس مشكي پوشيدن و بر سر و سينه زدن و حضور در اين مجلس و آن مجلس، مي‌توانيم ادعا كنيم كه شيعه‌ي حقيقي حسين(ع) هستيم و چشم به‌راه اجر و پاداشي عظيم و بهشت برين باشيم.

بي‌گمان اگر چنين بود اين آيه‌ي قرآن بي‌معنا مي‌شد كه فرمود آيا مردم گمان كردند كه به صرف ادعاي ايمان، به حال خود رها شده و امتحان نخواهند شد؟

شيعه‌ي حسين(ع) بايد در عمل نشان دهد كه از مقتداي خود راه و رسم زندگي را آموخته است.

بايد نشان دهد نخست بر «شمر» خودخواهي و ناداني خويش غلبه كرده است.

بايد نشان دهد عزاداري او براي سالار شهيدان، ابزاري براي تظاهر و فخرفروشي و چشم و هم‌چشمي و ترويج تهمت و دروغ و خرافه و رويگردان كردن ديگران از تشيع و اسلام نيست.

بايد نشان دهد در زندگي روزمره و در اموال شخصي و عمومي اهل اسراف نيست، نه آن‌گونه كه با افسوس بسيار امروز بيشترين اسراف و تبذير در ميان كشورهاي دنيا در جامعه‌اي صورت مي‌گيرد كه بيشترين ادعا را در باب پيروي از ان بزرگوار دارد.

بايد نشان دهد اهل به‌كار بردن تعابير خفت‌بار و اهانت‌آميزي كه شخصيت انسان را از جايگاه والا و حقيقي آن كه خدا و قرآن و مباني اصيل اسلام و تشيع براي آن در نظر گرفته‌اند، تا سرحد يك برده و غلام حلقه‌ به‌گوش كه از خود اراده و معرفت و بصيرتي ندارد، تنزل مي‌دهد، نيست.

بايد نشان دهد امام‌حسين(ع) را تنها آن‌گونه مي‌ستايد كه در معارف ناب اسلامي و شيعي آمده و نه آن‌گونه كه عقل‌هاي ناقص و انديشه‌هاي منحط و نگرش‌هاي تند و افراطي، آن پيشواي والامقام را تا حدود فهم سخيف خويش پايين مي‌آورند و ارج و قدر او را به‌قدر سينه‌ي تنگ خويش فرومي‌كاهند.

بايد نشان دهد كه در رفتار اجتماعي خويش، حقوق و اموال و آبروي ديگران را محترم مي‌شمارد و از ستم به‌هر شكل و اندازه پرهيز مي‌كند و حق‌الناس در نگاهش مقوله‌اي است كه به هيچ قيمت نمي‌توان آن را ناديده انگاشت.

بايد نشان دهد در عمل و نه ادعا، مدافع دين و آيين و امام خويش است و براي فريب اين و آن در پشت اين مفاهيم مقدس، خود را پنهان نكرده است.

بايدها را اگر بتوان شمرد از هزاران بيش است و نبايدها بيش‌تر!

ميان ما و تشيع حقيقي هزار راه نرفته باقي است!

ما كجا و شيعه‌ي حسين(ع) كجا؟

ما كجا و مسلمان واقعي كجا؟

ما كجا و منتظر مهدي كجا؟

اين محرّم جز شرمندگي و سرافكندگي به پيشگاه آن عزيز، چيزي براي عرضه نداريم!

پيام قربان تا غدير

137412 — Mon, 30 Nov 2009 04:54:40 GMT

اين‌كه غدير پس از قربان مي‌آيد چه مفهومي دارد؟

شايد يك معنايش اين است كه آن‌كس كه ادعاي تشيع و ولايت و پيروي از امامت دارد، نخست بايد بت بزرگ خودخواهي و خودپسندي و تنگ‌نظري را شكسته و خرد كرده و منيت و خودپرستي را به مسلخ برده باشد.

آن‌كه مدعي است پيرو علي(ع) است بايد از او بياموزد، در گفتار و رفتار؛

علي(ع) حتي در سخت‌ترين لحظه‌هاي دشوارترين جنگ تاريخ اسلام كه پيامبر(ص) آن را رويارويي تمام كفر با تمام اسلام توصيف كرد، لحظه‌اي به خود و جايگاه خود و خواسته‌ي خود حتي انديشه نيز نكرد و مولانا چه زيبا اين رفتار آن بزرگوار را به تصوير كشيده كه در نبرد با قوي‌ترين دشمن نيز نمي‌توان و نبايد اسير خودخواهي شد.

از اين منظر، ابزارها و رويدادها به‌خودي خود اصالت ندارند، شمشير زدن و فرياد برآوردن اگر در مسير آرماني اصيل و خدايي باشد، ارزش پيدا مي‌كند و اين امر تنها با ادعا محقق نمي‌شود. هرگاه شخص در عمل نشان دهد كه حركتش براي خداست، كوچك‌ترين و نخستين نشانه‌اش اين است كه چيزي را براي خود نمي‌خواهد، منافع و مصالح ديگران را قرباني لج‌بازي و كينه‌توزي و جاه‌طلبي خود نمي‌كند.

قرار بود ما دست‌كم يك گام از دنيا پيش باشيم، اگر گمان مي‌كنيم آن‌ها صنعت و هنر و فناوري و تمدن دارند بدون اخلاق و معنويت، قرار بود ما همه‌ي اين‌ها را داشته باشيم به‌اضافه‌ي اخلاق و معنويت،

نمي‌گويم امروز كدام را داريم و كدام را نداريم اما دوروبر خودم را كه نگاه مي‌كنم احساس مي‌كنم اخلاق و معنويت‌مان، آن‌چنان‌كه بايد و شايد، نيست. حقوق يكديگر را به‌راحتي سر كشيدن يك ليوان آب خنك، زير پا مي‌گذاريم و فراموش كرده‌ايم كه خدا ممكن است از حق خود بگذرد اما از حق مردم نمي‌گذرد.

علي(ع) را با شمشيري كه خون از آن مي‌چكد معرفي كرده‌ايم و فراموش كرده‌ايم كه آن‌چه از علي(ع) شخصيتي آرماني و الگويي دست‌نيافتني و حقيقتي جاودان ساخت، گفتار و رفتار علي(ع) است نه شمشيري كه تنها به‌گاه ضرورت آن هم صرفاً در مسير آرمان خويش به‌كار گرفته است.

پيام قربان تا غدير اين است كه تا از قربان‌گاه منيّت خويش نگذري، به اوج معرفت و جاودانگي نخواهي رسيد.

پيام قربان تا غدير اين است كه مبدأ همه‌ي تحولات، انسان و شخصيت انسان است و تا خود را نساخته‌ايم و متحول نكرده‌ايم، انتظار تحول در ديگر ابعاد جامعه، از جمله در علوم انساني، توهمي بيش نخواهد بود.

پيام قربان تا غدير اين است كه بدترين انحطاط و بزرگ‌ترين ستم بر خود و جامعه و مردم، عوام‌زدگي و عوام‌فريبي است.

پيام قربان تا غدير اين است كه نكند ديگران در عمل به آموزه‌هاي اسلام و تشيّع بر ما مدعيان پيشي گيرند و تناقض در گفتار و رفتار، ما را به تظاهري رياكارانه بكشاند.

پيام قربان تا غدير اين است كه هيچ جامعه‌اي به درجه‌ي بندگي و عبوديت خدا نمي‌رسد مگر آن‌كه گوينده و شنونده در فضايي آرام و آزاد و منطقي، زمينه‌ي نظري و عملي را براي شنيدن و سنجش سخن‌ها و در نهايت، گزينش بهترين‌ها فراهم آورند.

پيام قربان تا غدير اين است كه به گفته‌ي آن عزيز سفركرده «بهشت را به بها دهند و به بهانه نمي‌دهند» و ادعاي بزرگ لزوماً پاداشي گران در پي نخواهد داشت.

پيام قربان تا غدير اين است كه حق‌الناس و شخصيت و كرامت انسان را نمي‌توان و نبايد به هيچ بهانه‌اي ناديده انگاشت و رفتار علي(ع) مي‌گويد كه اگر در گوشه‌اي از اين سرزمين، قطره‌ي اشكي به زمين ريزد يا آهي از سينه‌اي بر آسمان رود، بايد ترسيد و بر خود لرزيد كه آن‌چه اثر مي‌كند ناله‌ي مظلوم بي‌پناه است نه توپ و تانك و ناو و هواپيماي دشمن.

پيام قربان تا غدير اين است كه امروز ما مدعيان تشيّع به‌شدت و بيش از هر زمان ديگر نيازمند اصلاح و بازنگري و آسيب‌شناسي در گفتار و رفتار خويش هستيم.

پيام قربان تا غدير اين است كه هر جايگاه و قدرتي هرچند به‌ظاهر مستحكم، هرگاه پيوندي ژرف با آرماني خدايي و مدارايي انساني و گفتاري انديشمندانه و رفتاري مهربانانه و خردمندانه نداشته باشد، دوام و استمراري نخواهد يافت و ديري نخواهد پاييد كه زوال خواهد يافت و صاحب خود را به‌صورت به زمين خواهد كوفت و مايه‌ي پند و عبرت ديگران خواهد ساخت.

پيام قربان تا غدير اين است كه اگر حرفي براي گفتن و هنري براي عرضه و كاري براي انجام دادن نداري، با متهم كردن اين و آن و تخريب ديگران و فرافكني و غوغا و جنجال و لفاظي و توپ و تشر نخواهي توانست براي هميشه مردم را فريب دهي و نام نيك ديگران را از برابر ديده و انديشه‌ي خلق پنهان سازي.

و سرانجام، پيام قربان تا غدير اين است:

روح بيدار و زنده‌ي تاريخ، به لاف و گزاف من و تو و اين و آن كاري ندارد، خود، داوري خواهد كرد.

ما و اين جاده‌هاي مرگ‌بار!

137412 — Thu, 22 Oct 2009 05:15:42 GMT

سنگ قبرها را كه مي‌خواني، يك در ميان، علت مرگ، تصادف است !

راستي ما مردم با خود چه مي‌كنيم؟

جاده‌هاي ما يا به بيمارستان منتهي مي‌شود يا قبرستان يا دادگاه!

سفرها لذت‌بخش و همراه با آرامش نيست!

خودخواهي و سهل‌انگاري و بي‌انضباطي در پشت فرمان خودرو بيداد مي‌كند!

قانون و تابلو و چراغ، احترام و فلسفه‌ي خود را از دست داده!

كم‌تر خانواده‌اي است كه يكي از اعضاي اصلي يا نزديكانش قرباني حوادث رانندگي نشده باشند!

چه سرمايه‌هاي مادي و معنوي و انساني كه هر روز و هر ساعت، خاموش و بي‌صدا، بر باد نمي‌رود!

افتخار ما اين است كه آمار تلفات جاده‌اي‌مان در دنيا حرف اول را مي‌زند!

فرهنگ رانندگي در جامعه‌ي ما در رديف ضعيف‌ترين و منحط‌ترين بخش‌هاي فرهنگي ماست. كسي رانندگي را جدي نمي‌گيرد. رانندگي گاهي وسيله‌اي است براي تفريح و وقت‌كشي و سرگرمي و گاهي اسباب كسب معاش و گاهي ابزاري براي نمايش داشته‌ها و كور كردن چشم رقيب و حسود و گاه وسيله‌ي ارضاي خودخواهي و لج‌بازي و غرور و امثال اين‌ها و هرچه هست، رانندگي نيست!

صدها فيلم و هزاران كتاب و ده‌هاهزار داستان از آن‌چه بر قربانيان جاده‌هاي مرگ‌بار ما رفته مي‌توان عرضه كرد!

از نگاه من، مقصر اصلي اين وضعيت، عامل انساني است و عامل انساني يا راننده است يا تعميركار يا قطعه‌ساز يا خودروساز يا راه‌ساز يا مدير يا پليس و يا مجموعه‌اي از همه‌ي اين‌ها! و چاره‌ي اصلي اين وضعيت ناخوشايند نيز آموزش است و فرهنگ‌سازي!

هر سال مهرماه كه از راه مي‌رسد خاطره‌ي اندوه‌بار از دست دادن روح‌الله، پسرعمويم، در حادثه‌ي رانندگي تازه مي‌شود. جوان دانشجوي بااستعداد و بااخلاقي كه اميدها به آينده‌ي روشنش بسته بوديم.

روح‌الله را كه از دست داديم آرزو كرديم كسي عزيزش را در حادثه‌ي رانندگي از دست ندهد اما گويي داستان غم‌انگيز و كشنده‌ي قربانيان اين جاده‌هاي مرگ‌بار و افسوس بي‌حاصل ما پايان ندارد.

آن‌چه بر ما مي‌رود فاجعه‌اي انساني است كه هر يك، بيش يا كم، در آن سهمي داريم و براي پايان دادن يا دست‌كم كاهش ابعاد اسف‌بار آن وظيفه‌اي انساني و ملي و عقلي و شرعي.

شايد اگر هر يك از ما به‌سهم خود تلاش كند روزانه دست‌كم يك خطا و تخلف خود يا ديگري را كاهش دهد، حركتي جمعي و رو به پيش براي مهار اين فاجعه‌ي بزرگ شكل بگيرد و به بار نشيند.

نكند زماني چشم باز كنيم و به فكر بيفتيم كه خيلي دير شده باشد!

حكايت آسمان و ريسمان !

137412 — Fri, 02 Oct 2009 10:09:37 GMT

ذهن و انديشه را نمي‌توان و نبايد محدود كرد اما زبان و قلم را مي‌توان و بايد مقيد ساخت. براي همين گفته‌اند آزادي در انديشه ، منطق در گفتگو.

آن‌چه در نخستين مرحله به ذهن خطور مي‌كند اغلب خام است و ناسنجيده، محك‌نخورده و پالايش نشده! و براي آن‌كه بر زبان يا قلم جاري شود حتماً بايد از معبري به نام خرد و منطق بگذرد تا شايسته‌ي عرضه به مخاطب شود.

منطق قوي‌تر، واژگان پخته‌تري عرضه مي‌كند و شخصيت والاتر، سخن عالي‌تر، اما لزوماً جايگاه بالاتر شخص به اين معنا نيست كه آن‌چه از ذهن و قلم او صادر مي‌شود حتماً انديشه‌اي گران‌سنگ و سازنده است.

گاه از جايگاهي كه به‌ظاهر بالاست، سخني شنيده مي‌شود كه هر ناظر منصف و مخاطب منطقي را به حيرت و افسوس وامي‌دارد. اگرچه اين روزها تعداد چنين جايگاه‌ها و سخنان و افسوس‌هايي چندان كم نيست اما آن‌جا كه پاي تحريف تاريخ و دگرگون نشان دادن واقعيت‌هاي مسلّمي در ميان است كه بسياري از ما به چشم خويش ديده و با همه‌ي وجود لمس كرده‌ايم، نمي‌توان ديده فروبست و خاموشي گزيد.

اين‌كه روحيات فداكارانه‌ي دلاوراني كه براي پاسداري از مرزهاي سياسي و اعتقادي كشور و باور خويش پاي در ميدان گذاشتند و از جان خود گذشتند، چه نسبت و ارتباطي با فيلم‌هاي وسترن امريكايي دارد، حكايت آسمان و ريسمان است و فرضيه‌اي نامعقول كه بسيار بعيد مي‌دانم مدعي نيز بتواند آن را اثبات كند.

بزرگان گفته‌اند در ناداني گوينده همين بس كه كه هر آن‌چه را به ذهنش خطور مي‌كند بر زبان راند و در سادگي شنونده همين كافي كه هر چه را بشنود راست پندارد و بپذيرد.

عاجزانه از خدا مي‌خواهيم كه دشمنان داناي ما را آن‌چنان فراوان گرداند تا شب از روز نشناسيم و بي‌وقفه و پي‌درپي گام به پيش برداريم و دوستان نادان ما را آن‌چنان اندك گرداند كه ناچار نباشيم هر بار از راه اصلي گامي به كناره نهيم و در پي يافتن پاسخي براي ذهن‌هاي آشفته و زبان‌هاي بي‌قيد و قلم‌هاي طغيان‌گر از حركت رو به پيش خويش بازمانيم.

مهر ديروز، مهر امروز، مهر فردا !

137412 — Thu, 24 Sep 2009 07:05:18 GMT

نمي‌دانم چرا بي‌اختيار ياد آن مهرماه سراسر آتش و اندوه افتادم كه روز اولي كه به مدرسه رفتم هم‌كلاسي‌ام به‌جاي كتاب و دفتر و خودكار، قطعه‌اي از بمبي را همراه آورده بود كه هواپيماهاي عراقي با آن فرودگان اهواز را هدف گرفته بودند و سال تحصيلي 60 – 59 براي ما اين‌گونه آغاز شد و آن روز اولين و آخرين روز درس ما در آن مدرسه بود.

نمي‌دانم چرا بي‌اختيار ياد مرداني افتادم كه در آن مهر خونين با دست خالي از سلاح و قلبي پر از ايمان به پيشواز پنجمين ارتش قدرت‌مند دنيا رفتند و غيرت و مردانگي‌شان اجازه نداد تا بهان‌اي بتراشند و توجيهي بياورند و عافيتي بجويند.

نمي‌دانم چرا بي‌اختيار ياد نامرداني افتادم كه آن روزها با آن‌كه مي‌توانستند اما گام پس گذاشتند و هزارويك توجيه و بهانه جستند و به كنج عافيت خزيدند و اي‌كاش به همين بسنده مي‌كردند و امروز طلب‌كار نمي‌شدند و مردان حقيقي را كه از بد حادثه پس از جنگ زنده مانده‌اند به باد تهمت و افترا نمي‌گرفتند و خود را صاحب انقلاب و جنگ و شهيدان و همه‌ي افتخارات ايران جا نمي‌زدند.

از ديدن اين همه دروغ و تظاهر و رياكاري و مردم‌فريبي و نامردي و بي‌تقوايي خسته شده‌ام.

«رها» به زيبايي و هنرمندي سلسله‌ي مباركي از زادروز بزرگاني را در ماه مهر برشمرده كه گويا برخي از آن‌ها براي دوران ما زاده نشده‌اند. آيه‌ي يأس نمي‌خوانم. روزگاري سيدجمال‌الدين اسدآبادي در خارج از ايران مجله‌اي را با هدف روشن‌گري جامعه‌ي بزرگ مسلمانان منتشر مي‌كرد، دانشمندي اروپايي نسخه‌اي از آن را ديده بود كه پشت جلدش چهار حديث از پيامبر اكرم(ص) در وصف ارزش علم و دانش آمده بود، با تعجب فراوان مي‌گويد سيد! يكي از اين احاديث اگر از آن ما بود تمام مردم مغرب‌زمين را براي جستجوي بي‌وقفه‌ي دانش كفايت مي‌كرد! شما اين احاديث را داريد و اين‌قدر بي‌سواد داريد!

سرمايه‌هاي مادي و معنوي ما در دنيا بي‌نظير است درست مانند قدرنشناسي و بي‌مسئوليتي‌مان!

نمي‌دانم در پاسخ پرسش‌هاي بي‌پايان نوجوانان و جوانان اين سرزمين چه مي‌توان و بايد گفت كه توجيه و مغالطه نباشد و پاسخي باشد كه اگر اقناع نمي‌كند دست‌كم بر ابهام و بدبيني نيفزايد. دوست عزيزي فروتنانه چندين پرسش را از آن‌چه در ذهن داشته برايم نوشته بود كه پاسخ دهم. غافل از آن‌كه ده‌ها برابر آن‌چه او نوشته من پرسش بي‌پاسخ دارم.

گمان مي‌كنم ذهني كه پرسش‌گر است، جستجوگر نيز خواهد بود و حتي اگر به‌ظاهر پاسخي آن‌گونه كه انتظار دارد،نيابد،اما فرجامي نيكو خواهد يافت. محفوظات و انبوه انباشته‌هاي ذهني نه ارزشي به‌شمار مي‌رود و نه شخص را در زمره‌ي دانشمندان و انديشمندان قرار مي‌دهد. امروز ارزش ذهن به اندازه‌ي پرسش‌هاي است كه دارد و راهي منطقي كه براي يافتن پاسخ در پيش مي‌گيرد.

كافي است يكديگر را متهم نكنيم، هر يك از ما به‌سهم خويش حرفي براي گفتن و قلمي براي نوشتن دارد،

كافي است به هم اعتماد كنيم و خود را از شنيدن سخن يكديگر و انديشيدن درباره‌ي آن محروم نكنيم. اين‌گونه گسست بين‌نسلي به گفتگويي بين‌نسلي از نوع سازنده و مؤثر مبدل خواهد شد.

كافي است جوان امروز گوشه‌اي از داستان ديروز را با علاقه و حوصله بخواند و جوان ديروز بخشي از سخنان جوان امروز را با دقت و حسن‌نظر بشنود.

اين‌گونه، مي‌توان چشم به فردايي دوخت كه شايسته‌ي جوان فرداي اين سرزمين باشد.

براي آينده‌ي جوانان و نوجوانان اين سرزمين!

137412 — Tue, 15 Sep 2009 12:15:18 GMT

از ما گذشته است كه بخواهيم براي خودمان حرص بخوريم و جوش بزنيم،‌ قديمي‌ها خوب گفته‌اند، آردمان را بيخته و الك‌مان را آويخته‌ايم!

اگر حرفي مي‌زنيم و چيزي مي‌نويسيم و انتقادي مي‌كنيم و نگرانيم، براي نسل آينده‌اي است كه بايد بيايد و سرنوشت اين كشور را در دست بگيرد!

آن روز هم كه در ايام نوجواني و جواني از خواب و خوراك و آسايش و تفريح و سلامت و خيلي چيزها گذشتيم و ناراحتي پدر و مادر و نگراني قوم و خويش را به جان خريديم و رفتيم و در برابر دشمني كه آمده بود تا همه چيز ما را بگيرد و نابود كند، ايستاديم، همين دغدغه را داشتيم.

آن روز در جستجوي منافع مادي و موقعيت دنيايي نبوديم و امروز نيز سال‌هاست كه با درد و رنجي كه يادگار آن دوران است، مي‌سوزيم و مي‌سازيم.

آن روز دشمن، رودررو مي‌جنگيد، امروز به هزارويك لباس درآمده و جنگ دشوارتر شده و ترس من بيش از همه از دشمنان دوست‌نمايي است كه از سر ناداني يا زيركي خباثت‌آميز از پشت خنجر مي‌زنند و با پنبه سر مي‌برند!

نگران آنيم كه ميان ذهن و انديشه‌ي جوان و نوجوان ما با گذشته‌ي دور و نزديك اين سرزمين، خط حائلي از فريب و دروغ بكشند و حقايق را آن‌گونه كه نبوده به او نشان دهند و اگر چنين شود، بزرگ‌ترين خسارتي است كه دامن‌گير اين كشور و انقلاب و نظام و ميراث گذشته‌ي ما شده است.

اگر مانند بسياري ديگر، عافيت را ترجيح مي‌داديم و در گوشه‌اي از اين ديار در پي درهم و دينار و جاه و مقام مي‌رفتيم، شايد راحت‌تر بوديم و كسي نيز نمي‌توانست ما را سرزنش كند اما شايد هيچ‌گاه نمي‌توانستيم نداي ملامت‌گر وجدان بيدار خود را خاموش كنيم كه چرا نگفتي و ننوشتي و فرياد برنياوردي و در انديشه‌ي فرداي فرزندان اين آب و خاك نبودي و راحت خويش بر مصلحت قوم برتري دادي؟

آن‌كه سخن از درد مي‌گويد نگران چركين شدن زخمي است كه بر پيكر جامعه نشسته و اگر درمان نشود روزي همه را به ورطه‌ي نابودي خواهد كشاند و چنين كسي سزاوار سرزنش و سركوب و سنگ نيست، حتي اگر در تشخيص خود به خطا رفته باشد! املاي نانوشته، يك‌سره درست است و راست!

چنين كسي از راحت و منفعت خود گذشته تا مصلحت جامعه قرباني نشود و از ديروز و امروز خود ذخيره‌اي معنوي اندوخته و بر آن تكيه كرده و اميدوارانه ديده به چشم‌اندازي روشن در افق دوخته است،

افقي كه مي‌تواند هم‌چون جان و دل همه‌ي نوجوانان و جوانان اين سرزمين، روشن و پاك، ترسيم شود و نويدبخش آينده‌اي زيباتر از ديروز باشد!

آينده‌ي جوانان و نوجوانان اين سرزمين!

پي‌نوشت

اين چند سطر هم مخاطب عام دارد و هم مخاطب خاص، همه‌ي جوانان و نوجواناني كه اين مطلب را مي‌خوانند و به‌ويژه دوست نوجواني كه يادداشت زيبايي براي من گذاشته و مرا شرمنده‌ي خود كرده مخاطب اين نوشته‌اند.

و چه نيكوست كه در اين مسير، همراه باشيم و نه لزوماً هم‌فكر! همراهي، از دشواري و وحشت راه مي‌كاهد و انديشه را ژرفا مي‌بخشد و بر اميدواري مي‌افزايد.

با الهام از «رها» كه تراوش قلمش، تجسم درد است!

137412 — Sat, 12 Sep 2009 22:20:18 GMT

آن‌ها كه براي نمونه نام برده‌اي و البته مشتي است نمونه‌ي خروار، با دعاي من و تو و از من و تو بهتران سايه‌شان برطرف نمي‌شود و دست از سر ما برنمي‌دارند. اين‌ها با دعا نيامده‌اند كه با دعا برودند. هر كدام از اين‌ها، خوب يا بدش را كار ندارم، پاسخي به شرايط و نيازهاي فردي و اجتماعي‌اند. بايد ببينيم اين نيازها چگونه شكل گرفته و گسترش يافته‌اند. دعا براي برطرف شدن اين ظواهر و معلول‌ها مشكلي را حل نمي‌كند، آن‌چه ما نياز داريم تلاش براي آسيب‌شناسي سياسي و اجتماعي و فرهنگي است تا از قِبَل آن به شناخت و شايد چاره‌اي برسيم.

مي‌خواهم حرف آخر را اول بزنم. پديده‌هايي كه از آن‌ها نام برده‌اي و بسياري ديگر كه نام نبرده‌اي، بر بستري از بي‌مسئوليتي فرهنگي و اجتماعي، عوام‌فريبي، بي‌هويتي، منفعت‌طلبي، انفعال و دل‌زدگي شكل مي‌گيرند و بسط مي‌يابند.

واقعيت جامعه و دنياي امروز به‌ويژه در عرصه‌ي فرهنگ و اجتماع حتي با گذشته‌ي نزديك هم متفاوت است. شايد گاهي در عرصه‌ي سياست و برخي رشته‌هاي علوم تجربي و فني خبرساز مي‌شويم اما بايد اعتراف كنيم كه در صحنه‌ي انديشه و فرهنگ سخت راكد شده‌ايم و منفعل، حتي براي حفظ و استفاده از ذخيره‌ها و سرمايه‌هاي‌مان هم توان و انگيزه‌ي چنداني نداريم. آن‌قدر دچار انفعال شده‌ايم كه يك روز مولانا را تصاحب مي‌كنند و روز ديگر ابن‌سينا و همين‌طور به ترتيب، گويي قرار است سرمايه‌هاي‌مان را به ثمن بخس بر باد دهيم و دل‌مان خوش باشد كه جومونگ و چه‌گوارا و هوگو چاوز و مايكل جكسون الگوهاي سياسي اجتماعي و فرهنگي ما شوند.

روزگاري شعر سعدي را بر سردر سازمان ملل مي‌نوشتند و آن ايران‌شناس سال‌خورده‌ي غربي افتخار مي‌كرد كه عمري را در راه شناختن و شناساندن فرهنگ و تاريخ بي‌نظير ايران گذرانده و امروز كساني كه معلوم نيست سهم‌شان در انديشه و فرهنگ و تمدن بشري چقدر است الگوي ما شده‌اند و صدافسوس كه اين ذلت را خود بر خويشتن هموار كرده‌ايم.

انفعال و خودباختگي شاخ و دم ندارد و با لفاظي و تأكيد بي‌پايه بر عزت و اقتدار، نمي‌توان آن را پوشاند. حتي در ساده‌ترين و ابتدايي‌ترين نمونه‌ها در پيام‌هاي بازرگاني هم مي‌توان روح انفعال را ديد. حتماً آن پيام بازرگاني تبليغ ماكاروني ايتاليايي را ديده‌ايد، يك ايتاليايي بافرهنگ و متمدن و منطقي و در برابرش چند ايراني هاج و واج و گيج و منگ كه در عين اين‌كه از ديدن يك خارجي و اروپايي ذوق‌زده و از خود بي‌خود شده‌اند، حتي توانايي برقراري يك ارتباط ساده‌ي كلامي را هم ندارند.

انسان‌هاي حقير و بي‌مايه و مقدار تكيه بر جاي بزرگان زده‌اند و لفاظي‌هاي بي‌محتوا و فريبنده را جايگزين سخن گفتن از روي انديشه و فهم كرده‌اند و بازي با كلمات و فضل‌فروشي و تخريب و عوام‌فريبي را جانشين قداست و اصالت و رسالت آسماني و انساني قلم.

حدومرز عرصه‌ي سياست و بازي‌ها و معاملات و روابط سياسي را نشناختيم، گمان كرديم اگر قرار است براي رويارويي با امريكا چند صباحي به روي ماركسيست‌هاي امريكاي لاتين لبخند بزنيم، حق داريم آن‌ها را تا خصوصي‌ترين محافل و مجامع داخلي هم راه بدهيم و از صداوسيما براي‌شان برنامه‌ و تبليغ زنده پخش كنيم و در دانشگاه تهران زير پاي‌‌شان فرش قرمز بگسترانيم و عكس و كتاب‌شان را زينت‌بخش كتابخانه‌هاي‌مان كنيم.

از خليج فارس و درياي خزر و جزاير سه‌گانه و امثال آن نمي‌گويم كه خود داستاني اندوه‌بار و قصه‌ي پرغصه‌ي ديگري است.

ابزار تبليغ و ترويج دين را نشناختيم، گمان كرديم اگر مردم دين‌دارند و معتقد، مي‌توانيم به‌هر وسيله و به‌هر روش از اين سرمايه استفاده كنيم و اصلاً به اين فكر نكنيم نسلي كه مي‌آيد ادبيات و روش و نگاه خاص خود را دارد، گمان كرديم مي‌توانيم باور به منجي و موعود را با نشان دادن يك سوار عرب در تلويزيون كه تنها در بياباني مي‌تازد و صورتش را هاله‌اي از نور پوشانده و خواندن اشعار و متن‌هاي صرفاً احساسي و بعضاً بي‌مايه و تهي از اصالت، به نسل جوان و تشنه و پاك معرفي كنيم و هيچ فكر نكرديم كه انديشه و باور مهدويت را تا چه سطح پايين آورده و تنزل داده‌ايم و گمان كرديم كه منجي موعود، تنها منتظر دعا و گريه‌ي ماست و كاري به گفتار و رفتار ما ندارد، هرچه باشيم و هرچه بگوييم و هرگونه رفتار كنيم! آن‌چه مهم است اين‌كه قطره اشكي بريزي و دعايي كني كه شايد اين جمعه بيايد شايد!

مگر انحراف و تهي شدن مباني ديني از اصالت خود چگونه بايد رخ بنمايد؟

و مگر مطهري آن انديشمند روشن‌بين چهل سال پيش از اين، از عمق جان و از سر درد، فرياد برنياورد كه انديشه‌ي مهدويت را اين‌گونه تنزل ندهيد و به ابتذال نكشيد!

و شايد نتوان ترديد كرد كه دل و جان حضرت ولي‌عصر(عج) از اين همه قشري‌نگري‌ و تنگ‌نظري‌ و كوته‌فكري‌ كه به نام دين عرضه مي‌شود، چه‌سان آزرده و رنجور است!

فرهنگ و انديشه‌ي جبهه و جنگ را نشناختيم و آن را نيز به پايين‌ترين سطوح ابتذال كشانديم و از آن وسيله‌اي براي فريب ساختيم و به نام آن و به كام خودمان و ديگران هرچه خواستيم گفتيم و كرديم و هيچ نينديشيديم كه گذشته و تاريخ هر ملت، زشت يا زيبا، سرمايه‌ و اندوخته‌اي است كه نسل‌اندرنسل بايد از آن بهره و عبرت گيرند.

ذخيره‌ي هشت ساله را دست‌مايه‌ي ساختن اخراجي‌ها كرديم و به يكي دو تا هم بسنده نكرديم، راست و دروغ را در هم آميختيم و به خورد خلق‌الله داديم تا بيايند و بنشينند و بر گذشته و امروز و فرداي خود و واقعيت‌هاي تلخ و عبرت‌آموز و لجن‌مال شدن حيثيت و شرافت فرزندان اين آب و خاك، قاه‌قاه بخندند و حضرات هم دل‌شان خوش باشد كه لبخندي بر لب مسلمانان نشانده‌اند و موجبات بركت رزق و روزي عده‌اي را فراهم آورده‌اند.

اخراجي‌ها يعني تحريف، يعني تحميق، يعني تخريب، يعني دروغ، يعني گيشه، يعني هزارويك حكايت بي‌ريشه!

جايي نوشته بودم: ما بي‌نظيريم در تحريف مفاهيم و بر باد دادن سرمايه‌ها!

به‌راستي چنين است، گمان نمي‌كنم هيچ ملتي اين‌چنين كه ما، غافل و بي‌مسئوليت، چوب حراج بر داروندارمان مي‌زنيم، با اندك داشته‌هاي خود نيز چنين كند.

خيلي دوست دارم بدانم در اين سال‌ها كدام اثر يا انديشه‌ي ماندگار را به جهان بشريت تقديم كرده‌ايم!

فرض كه تمام آن‌چه دنياي غرب و شرق در علوم انساني عرضه كرده فاسد است و منحط!

فرض كه انديشه‌هاي موجود را نفي و رد كرديم!

ما چه كرده‌ايم؟

كدام انديشه و اثر را در مقياس جهاني عرضه و اثبات كرده‌ايم؟

انديشه و اثر جهاني پيش‌كش! اين روزها برخي مرتب دم از مديريت جهان و عصر ظهور مي‌زنند و من مات و مبهوتم، كساني كه هنوز نمي‌دانند با هموطنان و هم‌فكران خود چگونه سخن بگويند و چگونه رفتار كنند، اين‌گونه به گزاف ادعا مي‌كنند!

روزگاري چند كتاب تاريخي بيشتر نخوانده بودم و در عين خوش‌باوري افسوس مي‌خوردم كه چرا و چگونه پاره‌هاي تن ايران بزرگ از آن جدا شدند. آرزو داشتم كردهاي عراق و تركيه و سوريه و ارمنستان و هرجاي ديگر دنيا كه اصالت و فرهنگ و آداب ايراني دارند، روزي به دامان سرزمين اصلي و مادري خويش، ايران، بازگردند و كرد شافعي در كنار ترك و فارس شيعه نماز بگزارد و نوروز را جشن بگيرد. صدافسوس امروز واقعيت‌هاي تلخ و شيرين جامعه و بي‌مسئوليتي‌ها و تنگ‌نظري‌ها و تعصب‌ها كار را به جايي رسانده كه نگه داشتن همين سنندج و مهاباد و ايلام را هم غنيمت بدانم. مگر همين سال گذشته نبود كه پس از سال‌ها بحث و درخواست و التماس و گفتگو، تنها پس از سفر رهبر انقلاب به سنندج و دستور ايشان، صداوسيما لطف كرد و منت گذاشت و اجازه داد اذان اهل‌سنت از سيماي محلي پخش شود تا مردم بتوانند نماز بخوانند و روزه بگيرند.

وقتي اشعار مولوي در امريكا پرفروش‌ترين كتاب سال مي‌شود، لابد بايد اين پيام را براي ما داشته باشد كه مولوي اين ظرفيت و ارزش را دارد كه در سطح ملي ترويج شود و زمان و امكاني درخور به آن اختصاص يابد و كوچك و بزرگ اين مردم با آن آشنا شوند و از نكته‌هاي ناب و نغز آن بهره‌ها گيرند. صدافسوس و زهي خيال خام! مولوي را از ما گرفتند و به نام خود نوشتند و آب هم از آب تكان نخورد! راستي مگر براي ما بود و نبودش هم فرقي مي‌كرد كه الآن افسوس نبودنش را بخوريم؟!

تاريخ اين سرزمين گوياي اين نكته‌‌ي ظريف است كه ايران بزرگ بيش و پيش از آن‌كه يك واحد سياسي يك‌پارچه باشد، يك مجموعه‌ي به‌هم پيوسته‌ي فرهنگي و اعتقادي بوده است و نقشي كه حافظ و سعدي و فردوسي و مولوي در ماندگاري اين سرزمين كهن‌سال ايفا كرده‌اند، بسيار بيش از امثال سلطان‌محمود و نادر و آقامحمدخان بوده است. واي بر ما اگر در اين روزگار كه هر متاعي براي عرضه بايد محتوايي و دست‌كم ظاهري از انديشه و فرهنگ داشته باشد، چنين ميراث گران‌سنگي را كه در حقيقت حلقه‌هاي پيوند بخش‌هاي پراكنده‌ي ايران بزرگ‌اند، به فراموشي و نابودي سپرده‌ايم و غافليم از اين‌كه در غياب اركان فرهنگ و هويت‌مان، سخت تهي‌دست خواهيم بود و حتي يكديگر را نيز نخواهيم شناخت. راستي شما چند نفر را مي‌شناسيد كه بدانند سنندج را با سين مي‌نويسند يا با صاد و بدانند كه زاهدان در كدام سوي اين ديار قرار دارد و بدانند عقدا غير از انار چه دارد؟ تاريخ نشان داده است كه هرگاه از اين ذخيره‌هاي ارزش‌مند دور افتاده‌ايم، به جان هم افتاده‌ايم و جسم و جان و روح و روان و آبروي يكديگر را به مسلخ خودخواهي‌ها و جاه‌طلبي‌ها و عوام‌فريبي‌ها برده‌ايم و دست آخر يكي پيدا شده كه به بهانه‌ي حفظ امنيت، پاي بر هويت و كرامت و شخصيت ما گذاشته و به نام لقمه‌اي نان و خانه‌اي امن، شمشير بر رخ خرد و انديشه كشيده و ما آن‌قدر دير دريافته‌ايم چه روي داده كه كار از كار گذشته و اشتباه چندباره‌ي ما خسارتي بي‌شمار بر جاي گذاشته و اين داستان تلخ و تكراري نسل‌اندرنسل اين مردم و اين سرزمين است.

چه بگويم و چه بنويسم كه سنگيني بار اين قلم نزديك است كه مرا خرد كند و در هم شكند!

بايد دعا كنيم و بخواهيم و تلاش كنيم تا روح رخوت و بي‌مسئوليتي و انفعال از بدنه‌ي جامعه رخت بربندد و اين ممكن نيست مگر با اراده‌اي معطوف به تلاش و تلاشي منتهي به شناخت و شناختي مبتني بر واقعيت و احساس مسئوليتي كه آن‌گونه كه خواب از چشمان شما ربوده است، به همه‌ي جامعه تسري يابد و همگان را به فكر وادارد و از خودخواهي و غفلت بازدارد.

و اين كاري است سترگ و راهي است دراز و وظيفه‌اي است دشوار و افقي است روشن اما دور

و بياباني است در پيش!

كه تنهايي و تقديم جان شيرين، كم‌ترين بهاي آن.

اين درگاه بي‌مثال

137412 — Thu, 10 Sep 2009 15:17:18 GMT

درگاه خداي مهربان تنها جايي است كه مي‌تواني اظهار بندگي كني بي‌آن‌كه نگران پايمال شدن عزت و كرامت خويش باشي.

و اظهار عجز كني بي‌آن‌كه نگران تحقير باشي.

و اظهار فقر كني بي‌آن‌كه نگران منت باشي.

و اظهار كوچكي كني بي‌آن‌كه نگران خواري باشي.

و اظهار پشيماني كني بي‌آن‌كه نگران سرزنش باشي.

و اظهار درخواست كني بي‌آن‌كه نگران بي‌اعتنايي باشي.

و اميدوار باشي كه مقام بندگي اين درگاه چنان عزت نفس و بزرگي و بزرگواري به تو ببخشد كه حسرت حتي يك خواهش حقير را نيز بر دل و ديده‌ي هر چه و هر كه غير اوست، بگذاري.

و چه لذت‌بخش است اين احساس كه انسان تمام افتادگي و تسليم خويش را يك‌جا تقديم يگانه هستي‌آفرين بي‌همتا كند و از هر وجود و موجود بي‌مقداري كه نشاني غير او بر خود دارد، تعلق خاطر بگسلد و در برابر هرچه غير خدا، سر، بلند و گردن، افراشته دارد.

اين درگاه هميشه‌ي روزگار به روي دل‌ها و ديدگان مشتاق گشوده است!

روزها و شب‌هاي قدر كه جاي خود دارد.

براي اين مردم و اين سرزمين دعا كنيم؛

در اين اوقات بي‌نظير!

در اين درگاه بي‌مثال!

آن چند كلمه‌ي پربركت!

137412 — Tue, 08 Sep 2009 13:27:18 GMT

يكي از خوانندگان گرامي وبلاگ به اختصار درخواست كرده بودند كه خاطراتي از شهيد اسماعيل هاديان بنويسم. راستش را بخواهيد مدت‌ها بود در نظر داشتم مطالب و خاطراتي را كه از دوستان و همراهان سال‌هاي جنگ دارم، در جايي و به‌گونه‌اي بنويسم كه در معرض نگاه علاقه‌مندان باشد. از طرفي گمان مي‌كنم از نظر شخصي حرف زيادي براي گفتن نداشته باشم، واقعيت نيز همين است.

امروز هم اگر تصميم گرفته‌ام بنويسم، دوست دارم بيشتر از كساني بنويسم كه خاطراتي از همراهي با آن‌ها در آن روزها و سال‌هاي به‌يادماندي و تكرارنشدني دارم و چيزهايي از رفتار و گفتارشان آموخته‌ام. پس از اين‌كه مطلب كوتاهي در سالگرد شهادت اسماعيل نوشتم و دوست عزيزي درخواست تفصيل كرده بودند، تصميمم براي راه‌اندازي وبلاگي ويژه‌ي مطالب مرتبط با جبهه و جنگ جدي‌تر شد و اكنون كه خواننده‌‌ي گرامي اين جملات را مي‌خواند، اين وبلاگ با عنوان «روزهاي ناب، يادهاي نيك» راه‌اندازي شده و در بخش پيوندهاي همين وبلاگ امكان دسترسي به آن وجود دارد.

اين نكته را يادآوري كنم كه آن‌چه درباره‌ي جبهه و جنگ خواهم نوشت، تنها خاطرات و ديدگاه‌هاي شخصي بنده خواهد بود و نه چيزي بيش از آن! نه تاريخ جنگ است و نه تحليل و توصيف آن، نه قابل تعميم است و نه سزاوار تقليل؛ اما قطعاً قابل نقد است و ديدگاه‌ها و نظرات خوانندگان عزيز در رفع كاستي‌ها و تكميل راستي‌هاي آن نقشي اساسي ايفا خواهد كرد.

اگر اين فاجعه نيست، شما بگوييد جيست؟

137412 — Sat, 05 Sep 2009 02:40:16 GMT

چند سالي است در ماه رمضان نمايشگاهي به نام قرآن در تهران و مركز هر استان برپا مي‌شود. در اصفهان هم كه از ديرباز شهري مذهبي و فرهنگي بوده اين نمايشگاه برپاست.

ديشب بعد از افطار يكي دو ساعتي وقت گذاشتم و رفتم نمايشگاه، خيلي مختصر چند نكته را مي‌خواهم بگويم.

نخست، در مقايسه با سال‌هاي گذشته تغيير كمي و كيفي محسوس در نمايشگاه به چشم نمي‌خورد. يعني حركت رو به جلو نداشته است. اين را بر اساس آن‌چه خودم ديده‌ام مي‌گويم.

دوم، گمان مي‌كنم و اميدوارم در اين باره اشتباه كرده باشم كه گاهي رد پاي برخي خط و خطوط فكري و عقيدتي كه در جاي خود به‌شدت قابل نقد و تأمل‌اند، در مطالب نمايشگاه به چشم مي‌خورد.

سوم، اما نكته‌اي كه عنوان اين مطلب معطوف به آن است و از آن به‌عنوان يك فاجعه‌ي فرهنگي، سياسي و اجتماعي ياد مي‌كنم، اين است كه غرفه‌ي يكي از مؤسسات مذهبي، فرهنگي، انقلابي،‌ ولايي، ارزشي و ... كه به‌شدت مدعي ترويج اعتقادات اسلامي و شيعي آن هم از نوع خالص و بدون انحراف و شبهه‌ي آن است، تعداد قابل توجهي كتاب با موضوعات گوناگون براي فروش عرضه كرده بود. در ميان كتاب‌ها دو دسته توجه مرا به‌خود جلب كرد. دسته‌ي نخست كتاب‌هايي كه در نقد كه نه در تخريب چهره‌هاي انقلابي كشور از جمله هاشمي و خاتمي و موسوي و امثال آن بود و دسته‌ي دوم كتاب‌هايي كه به ترويج ماركسيسم از نوع امريكاي لاتيني و هوگوچاوزي آن اختصاص داشت.

با خوش‌بيني بنا را بر اين گذاشتم كه مسئولان غرفه حتماً توضيحات قانع‌كننده‌اي خواهند داد و احتمالاً اين كار در راستاي توصيه‌ي استاد مطهري كه گفته بود بايد انديشه‌ي ماركسيسم را طرح و نقد كنيم، انجام شده است. به‌همين خاطر از يكي از مسئولان غرفه كه جواني بود با ظاهري مذهبي و به اتفاق چند تن همكارش غرفه را اداره مي‌كرد، پرسيدم:

من قصد دارم درباره‌ي ماركسيسم اطلاعاتي به‌دست آورم آيا مطالعه‌ي اين كتاب به من كمكي خواهد كرد؟

پاسخ داد: من چيزي در اين باره نمي‌دانم.

گفتم: دوستان و همكاران‌تان چطور، آن‌ها هم نمي‌دانند؟

گفت: نه!

گفتم: حداقل ظاهر كتاب كه مشخص است به ماركسيسم مربوط است، هوگوچاوز را ديگر هر بچه‌اي در ايران مي‌شناسد با آن پيراهن قرمز معروف و هشت بار سفر به ايران در چهار سال!

دوست غرفه‌دار ما كه گويي از گفتگو با من خيلي خوشش نيامده بود سر خود را با كار ديگري گرم كرد و من هم نااميد از اين‌كه پاسخ قانع‌كننده‌اي دريافت كنم به اين فكر كردم كه گويا زيادي خوش‌بينم. در كتاب‌ها خوانده بودم كه استاد مطهري گفته بود از اسلام تنها با يك نيرو مي‌شود پاسداري كرد و آن علم است و آزادي دادن به فكر مخالف.

اين درد را به كجا ببريم كه جوان نمازخوان و مذهبي و حزب‌اللهي ما در نمايشگاهي كه به نام قرآن برپا شده و با پول مسلمانان اداره مي‌شود خواسته يا ناخواسته مبلغ ماركسيسم شده آن هم از نوع هوگوچاوزي يعني ماركسيسم سياسي نفتي ديكتاتوري، كاش لااقل كتاب‌هاي ماركس و انگلس و لنين و احسان طبري و تقي اراني و امثال آن را عرضه مي‌كردند كه دست‌كم انديشه و استدلالي در آن‌ها بود.

اين درد را به كجا ببريم كه پيش‌كسوتان انقلاب و فرزندان اين آب و خاك به عناوين و اتهامات بي‌پايه يكي پس از ديگري از صحنه كنار گذاشته مي‌شوند و جوان حزب‌اللهي ما بدون انديشه و تفكر و مطالعه و ارزيابي با چشم و گوش بسته از يك سو به تخريب چهره‌ها و پايه‌هاي انقلاب و كشور مي‌پردازد و از ديگر سو و از سر ناداني به تبليغ چهره‌هايي مي‌پردازد كه هيچ سنخيتي با آرمان‌ها و تصوراتي ذهني او ندارد.

اين درد را به كجا ببريم كه ظاهر و تظاهري به‌شدت مذهبي داريم و درون‌مايه و محتوايي به‌دور از مفاهيم واقعي ديني، ارزش و جايگاه انديشه و عقل را در سخنان بزرگان خوانده بوديم و حتي اين تعبير كه خدايا به هر كه عقل ندادي چه دادي؟ اما امروز گويا هرچه مي‌گذرد از ساحت انديشه و تعقل فاصله مي‌گيريم و اين‌كه به كجا مي‌رويم مهم نيست چرا كه هر جايي دور از حوزه‌ي عقل و تفكر ناكجاآبادي بيش نيست، نامش هرچه مي‌خواهد باشد.

خلاصه كنم: به نام خدا و قرآن تيشه به ريشه‌ي انقلاب و كشور مي‌زنيم و ديكتاتورهاي ماركسيست را تبليغ مي‌كنيم، اگر اين فاجعه نيست، شما بگوييد چيست؟